Video

Govert Schilling

Wetenschapsjournalist

Titel: Exoplaneten en de speurtocht naar buitnaards leven

Presentatiedatum: 3 oktober 2018, t.g.v. 40jarig jubileum


Exoplaneten zijn planeten die om andere sterren dan de zon draaien. De eerste, die in 1991 aan het observatorium van Arecibo (Puerto Rico) ontdekt werd, draaide echter om een pulsar en had een massa die vergelijkbaar was met die van de aarde. Enkele jaren later in 1995 ontdekte een Zwitserse astronoom in het sterrenbeeld Pegasus een exoplaneet die om een normale ster draaide. Hierna volgden in snel tempo nieuwe ontdekkingen van exoplaneten. De zoektocht naar exoplaneten was gestart. De teller stond medio 2018 op ruim 3800 waargenomen exoplaneten. Daar zitten ook planeten tussen die als twee druppels water op de aarde lijken. De vraag die zich daarbij voordoet is of die planeten bewoonbaar zijn en of enkele daarvan ook daadwerkelijk bewoond zijn. In zijn lezing gaat Govert in op de techniek van het ontdekken van exoplaneten die honderden lichtjaren ver weg staan en de astronomische zoektocht naar buitenaards leven.

 

Govert Schilling schrijft columns en publiceert boeken over uiteenlopende sterrenkundige onderwerpen, waaronder “De Kosmos in een notendop”, “Wat was er voor de oerknal?” en “Deining in de ruimtetijd” (2017). In 2002 ontving hij de Eureka!-oeuvreprijs voor zijn werk op het gebied van de popularisering van kennis en wetenschap. Ook is hij regelmatig te gast in radio- en tv-programma’s om uitleg te geven over recente ontwikkelingen in de astronomie.

 

 

Samenvatting

De speurtocht naar buitenaards leven is sinds de ontdekking van de eerste exoplaneet in 1995 in een stroomversnelling terecht gekomen. Tot die tijd was literatuur over buitenlandse beschavingen speculatief en in  een science fiction sfeer geschreven.
Percival Lowell, ( 1855 - 1916 ) zakenman, auteur, wiskundige en amateur astronoom verrichte talrijke waarnemingen van het Marsoppervlak en interpreteerde de door hem waargenomen marskanalen als waterwegen  door een vreedzame intelligentie aangelegd. 
Herbert George Wells  schreef sciencefiction boeken o.m over een invasie van  kwaadwillende marsmannetjes die de aarde bedreigen.  

De omstandigheden die essentieel zijn voor levensprocessen zijn wijd verspreid in het universum aanwezig. Elementaire atomen waterstof en helium evolueerden door kernfusiereacties in "stervende" sterren uiteindelijk tot complexe atomen en organische moleculen. Dus zoals op aarde de voorwaarden voor leven uiteindelijk levende organismen heeft opgeleverd waarom zou dat dan elders niet mogelijk zijn?
Het was een Italiaanse priester Giordano Bruno (Nola, januari 1548 - Rome, 17 februari 1600)  filosoof,  vrijdenker en kosmoloog, die de overtuiging verkondigde van een oneindig heelal met talrijke zonnestelsels en bewoonbare planeten.

Binnen ons zonnestelsel heeft tot op heden het onderzoek naar extraterrestrial leven geen resultaten opgeleverd.
Mars is een dode planeet al is de mogelijkheid van fossiele resten van uitgestorven levensvormen niet uitgesloten. De ijsmanen Europa en Encelades  resp. manen van Jupiter en Saturnus zijn mogelijke kandidaten  voor leven. Deze manen hebben onder een dikke ijskorst door de getijdenwerking van Jup. en Sat.  water in vergelijkbare omstandigheden waaronder het leven op aarde begon zoals het onderzoek met de Cassini-Huygens ruimtesonde heeft laten zien.

 De ontdekking van exoplaneten. ( planeten rond sterrenstelsel buiten ons zonnestelsel).
1. Directe methode dwz het waarnemen met een telescoop is met de grootst denkbare telescoop niet mogelijk zoals Huygens al heeft beweerd.  Het verschil in lichtsterkte tussen een planeet en zijn ster is te gering om optisch waar te kunnen nemen.
2. Indirecte methodieken.

  • Gravitationele beinvloeding.

 Piet van de Kamp (1901 - 1995) Nederlands-Amerikaans astronoom ging van  de gedachte  uit dat gravitationele krachten tussen ster en planeet een licht schommeling van de ster kan veroorzaken die met een telescoop te observeren zijn. Zijn resultaten bleken door meetfouten niet reproduceerbaar.   

  • Dopplereffect. 

Een tweetal Zwitserse astronomen Michel G.E. Mayor (1942) en Didier Queloz (1966) waren de eersten die met deze indirecte techniek een exoplaneet aantoonden. De schommeling die de ster vertoont o.i.v. gravitatie krachten werden "vertaald" in frequentie veranderingen van het licht (rood-blauw verschuivingen) wanneer de ster zich van en naar de observator op aarde toebeweegt. Recent heeft de Gaia, de afkorting van Global Astrometric Interferometer for Astrophysics, ruimtetelescoop van ESA, die op 19 december 2013 werd gelanceerd met de Doppler techniek talrijke exoplaneten aangetoond.

  • Techniek van de planeetovergang. Transitiefotometrie.

Helderheids fluctuaties ontstaan wanneer de planeet voor de ster langsbeweegt. Deze fluctuaties zijn door de ruimtetelescoop Kepler (2009 - 2018) van meer dan 150.000 sterren onderzocht.  Daarmee werden er 2600 nieuwe exoplaneten ontdekt.

Uit de lichtblokkade en de tijdstippen ervan kan men met de transitiefotometriemethode de grootte en de baanperiode van de planeet berekenen. De massa is te schatten met de sterkte van de schommeling. Wanneer de massa en de baanperiode bekend zijn is ook de afstand van de planeet tot zijn ster te berekenen. 

Met de search for extraterrestial intelligence (SETI programma), is de NASA in 2000 een omvangrijk programma gestart waarbij met gevoelige radiotelescopen naar signalen uit de ruimte gezocht wordt die kenmerkend zouden kunnen zijn voor intelligent leven. Dat heeft tot op heden nog geen tekenen van intelligent leven opgeleverd. Misschien zijn wij wel uniek besloot Govert Schilling zijn lezing.

 

 

Stadsmunt AppingedamStadsmunt voor SWSEUitgereikt aan SWSEDamster Stadsmunt3 oktober 2018

Lezingen worden gehouden in de zaal van :
Restaurant Nefertari
Wijkstraat 68, Appingedam
Aanvang 19:30 uur

3 april 2019.
Onderwerp: Geologie van het Zonnestelsel.
Spreker: Dr. Sebastiaan de Vet

8 mei 2019.
Onderwerp: Het ongrijpbare Neutrino.
Spreker: Dr. ir. C.J.G. (Gerco) Onderwater