Venus voor de zon 2



Een verslag van de locaties Appingedam (Oude Raadhuis), Oude Pekela (Rietgors 12), Slochteren (Duurswoldhal) en Wehe-Den Hoorn (’t Marnehoes) waar de Stichting Weer- en Sterrenkunde Eemsmond tussen 10 en 12 uur het publiek in de gelegenheid stelde om de zeldzame Venusovergang “van nabij” mee te maken. Dit verslag wordt tevens aangevuld met de ervaringen die de waarnemers buiten genoemde uren met deze milli-eclips hebben opgedaan.

  • Appingedam (Wim Zanstra)
      Al een aantal dagen leken de vooruitzichten voor 8 juni goed. Het zou een mooie warme dag worden met veel zon en een zwakke tot matige wind uit zuidwestelijke richting. De voorbereidingen waren dan ook niet tevergeefs geweest en gelukkig was er voldoende over de actie gepubliceerd, zelfs over de astrologische aspecten van de Venusovergang die allerlei veranderingen zou veroorzaken. Je moet er maar in geloven.

      Ruim op tijd, rond zeven uur (alle tijden in MEZT), stond de 8 inch Schmidt-Cassegrain van Meade opgesteld in het Olingerland met vrij uitzicht in de richting van de zon die om 5.20 uur al boven de horizon was verschenen. Er dreven wolkenflarden over en aan de horizon was het nog grijs van het vocht in de atmosfeer. Rond 7.20 uur was aan het gejuich uit de autoradio te horen dat het eerste contact tussen het schijfje van Venus en de rand van de zon moest hebben plaatsgevonden. Radio Noord was bezig met een rechtstreekse uitzending vanaf het plein voor het Academiegebouw in Groningen waar ongehinderd door wolken op een groot scherm het eerste deukje in de zonnerand kon worden opgemerkt. In de korte ogenblikken tussen de wolken door kon in het Olingerland toch moeizaam de verdere intrede worden gevolgd bij vergrotingen van 80 en 200 maal. Ook Ruth Favarger was hier getuige van. In ieder geval was er geen spoor te bekennen van de atmosfeer van Venus die zich als een lichte ring rond het planeetschijfje zou moeten voordoen. Het waarnemen van het tweede contact, waarbij het druppeleffect zou moeten optreden, werd helaas ook grotendeels door de weergoden verhinderd. Maar, toen Venus al los van de rand was om 7.40.13 uur, was er toch nog een soort achtergebleven grijze overbrugging te zien tussen de rand van de zon en het schijfje van Venus. Dit zou een restant van het druppeleffect geweest kunnen zijn. Gelukkig zou er bij de uittrede nog een kans komen om een glimp op te vangen van de Venusatmosfeer en het druppeleffect. Er werden dia’s gemaakt van de omgeving, de wolken en de oppervlakte van de zon waarop behalve de prominente Venus ook drie kleine groepjes zonnevlekken te zien waren. Door een eclipsbrilletje was Venus goed te zien, nu los van de rand van de zon.

      Tussen 10 en 12 uur werd de locatie bij het Oude Raadhuis bemand door Arnold Smit (15 cm Newton), Ruth Favarger (eclipsbrilletjes), Jans Meijer (spiegelloze 15 cm Newton) en Wim Zanstra (8 inch Schmidt-Cassegrain). Arnold had al een demonstratie gegeven aan zijn collega’s van schildersbedrijf Bos v/h Dijkema. Aan zo’n 100 zeer geďnteresseerde bezoekers werd duidelijk gemaakt hoe op een veilige manier naar de zon gekeken kan worden en hoe de Venusovergang verliep. Met een sterk filter voor de ingang van de kijker kon het verschijnsel direct in het oculair worden waargenomen. Ook op een projectieschermpje achter het oculair van de telescoop was het duidelijk te zien, evenals met het blote oog door een eclipsbrilletje. Toch was er een aantal vooral ouderen die met deze laatste methode enige moeite hadden. De catering was goed verzorgd door Jans Meijer en Kees van Tilburg (Croissanterie “La vie en rose” te Appingedam). Helaas voor het nieuwe boek van de heer Idema te Delfzijl, de 15de eeuw kende geen Venusovergangen.

      Voor de waarnemingen en fotografie rond het derde contact (druppeleffect) werd het instrumentarium (de 8 inch Meade en de 15 cm Newton) opgesteld in de tuin op het adres Spijkerlaan 13, Appingedam. Van 12.36 tot 13.04 uur werd afwisselend gekeken en gefotografeerd, in de hoop het druppeleffect op de gevoelige plaat (dia) vast te leggen. Daarna was de film vol en was er geen tijd meer om die te verwisselen. De opnamen geven uitsluitsel over het tijdstip van het derde contact en een duidelijk druppeleffect. Om 13.12 uur was Venus nog door een eclipsbrilletje tegen de rand van de zon te zien. Door de heiigheid was tijdens de verdere uittrede de atmosfeer van Venus niet te zien. De hemelachter-grond en het schijfje van de planeet waren grijs in plaats van zwart. Het vierde en laatste contact kon met de 15 cm Newton bij een vergroting van 150 maal worden getimed op 13.22.50 uur.

  • Oude Pekela (Trijnie Drenthe, Werner Krijgsveld)
      Om 7 uur deed dochter Monique de koepel open en daarna heeft ze haar eigen telescoop in de tuin opgesteld. Ondertussen had ik op de tafel allerlei boeken uitgestald. ook de fotoboeken met de foto's van de zon met zijn zonnevlekken, die in 2000 door Wijpko waren gemaakt. Om half negen kwam Werner Krijgsveld mijn team versterken en tegen kwart voor negen kwam de eerste bezoeker al. Vanaf half tien begon het drukker te worden.. Iedereen was erg enthousiast. De boeken en fotoboeken werden veelvuldig ingekeken. De 2de bezoeker stond erop een donatie van 2 euro te geven en op een schoteltje te leggen. Dat heeft ook andere bezoekers aangezet iets bij te dragen. De totale opbrengst van € 15,31 werd door mijn schoonmoeder aangevuld tot € 16,-. Daarnaast werden twee eclipsbrilletjes verkocht. Tussen de middag kwam een buurjongen met vier vriendjes en vriendinnetjes.

      Dat joch was hier in maart ook geweest en hij vond het ook nu weer geweldig. Toen ze weggingen beloofden ze een volgende keer terug te komen,want ze vonden het toch wel heel bijzonder allemaal. Al met al was het een gezellige happening en onder het genot van een kopje koffie (wat zeer op prijs werd gesteld door de bezoekers) werden er vele vragen gesteld, die Werner uiteraard uitstekend wist te beantwoorden. Tegen 11 uur kwamen een journalist en een fotografe van het Dagblad van het Noorden. Wanneer het interview in de krant komt, wist hij niet. Ik hoop maar, dat er niet te veel onzin in komt te staan. Ik had hem een dag eerder al onze persberichten gegeven. Ook Nelleke Buzeman van Radio Winschoten kwam kijken. Om half één ging de laatste bezoeker weg en was er tijd voor een broodje uit het vuistje. Tot en met de uittrede van Venus zijn we uiteraard blijven kijken. Al met al vonden we het een geslaagde ochtend met in totaal 35 bezoekers, een goede start voor overdag. Zaterdagmorgen tussen 10 en 11 uur doe ik verslag voor Radio Winschoten, een goede publiciteit. Tenslotte laat ik Werner aan het woord over zijn ervaringen met het druppeleffect en de Venusatmosfeer:

      “DE dag begon voor mij om 7.00 uur (MEZT) toen ik mij voorbereidde op zowel de tocht naar Oude Pekela als de intrede van Venus. Helaas, enkele minuten voor het begin, Venus was nog niet zichtbaar, trokken er wolken voorbij die ervoor zorgden dat ik de hele intrede heb gemist. Om 8.30 uur zag ik door het filter dat Venus inmiddels al dik voorbij de binnenrand van de zon was. Daarna richting Oude Pekela gereden en aan de Rietgors mijn LX90 (200mm Schmidt-Cassegrain telescoop) opgesteld en uitgelijnd op de zon. Het hele verdere traject van Venus over de zon heb ik vrijwel ongestoord mogen aanschouwen. Het hoogtepunt zou nu dus de uittrede worden. Uiteindelijk was het enkele minuten na één uur zover. Langzaam naderde Venus de binnenrand. Ik heb in eerste instantie gekeken met een vergroting van 50x (40mm oculair). Uiteindelijk, vlak voor de aanraking, overgestapt naar een hogere vergroting van 161x (12,4mm oculair). De details waren nu beter te zien. Vlak voor de aanraking van de binnenrand leek er inderdaad zich een heel klein beetje het druppeleffect voor te doen. Dit was echter niet in die mate zoals ik had gezien in de Zenit of Sterrengids 2004. Het leek meer op een lichte capillaire werking. Druppeleffect vond ik in dit geval een groot woord.

      Trijnie en Monique, die met een Celestron C8 (200mm Schmidt-Cassegrain telescoop) keken met een vergroting van 50x hebben dit effect volgens hun zeggen niet ervaren. Ook ik heb nog door de C8 gekeken maar inderdaad bij lage vergroting was dit druppeleffect totaal niet waar te nemen. Wel een laatste restje grijs tussen het schijfje van Venus en de rand van de zon vlak na het tweede contact. Trijn zag het wel als een golfballetje op een T-stukje.

      Naast het druppeleffect uiteraard ook nog geprobeerd de dampkring van Venus waar te nemen. Dit zou volgens sommige verhalen ook te zien moeten zijn bij de intrede en uittrede. Hierover kan ik erg kort zijn. We hebben dit op de locatie Oude Pekela geen van allen gezien. Ook hier is gewerkt met verschillende vergrotingsfactoren bij alle drie de telescopen, maar Venus bleef een mooie strakke zwarte stip.”
  • Slochteren (Wim Zijlema)
      Na een grondige voorbereiding was DE dag aangebroken. Ik ben op tijd (05.00 uur) opgestaan, omdat er nog veel moest gebeuren vóór de intrede. Toen ik van huis vertrok met de auto was het een beetje bewolkt in het oosten en er hing een deken van nevel over de landerijen. Een prachtig begin van een hopelijk succesvolle dag! Het was de bedoeling om een heel programma af te werken. Hiervoor was hetvolgende draaiboekje gemaakt:

      1. Het visueel nauwkeurig bepalen van de tijdstippen van intrede en uitrede (T1, T2, T3 en T4). Dit gebeurd met de 9 cm lenzentelescoop in combinatie met een zonneprisma, een nauwkeurige klok en een notulist.
      2. Waarnemen van het druppeleffect tijdens in- en uittrede. Hiervan een beschrijving geven.
      3. Waarnemen van andere effecten die kunnen optreden, zoals verlichting van de Venusatmosfeer.
      4. Via een webcam vastleggen van de gebeurtenissen. Dit gebeurt met de 15 cm Newton en een objectieffilter.
      5. Belangstellenden tussen 10.00 en 12.00 uur de gelegenheid geven om het verschijnsel te observeren door de opgestelde telescopen.

      De plek waar dit allemaal plaats zou vinden was de parkeerplaats naast de Duurswoldhal in Slochteren. Van hieruit was de zon vanaf zonsopkomst te volgen tot bijna zonsondergang. Om 05.45 gearriveerd en spullen uitgepakt. De zon was op dat moment gehuld in een wolkendek. Ik kon nu rustig de telescopen op- en afstellen. De eerste vroege bezoeker kwam ook langs om te genieten van de dageraad. De volgende instrumenten stonden om 7.00 uur klaar voor gebruik:

    • Vixen 9 cm refraktor F/11 op azimutale montering, met een zonneprisma
    • Vixen 15 cm F/5 Newton met objectieffilter op Super Polaris DX montering en aandrijving op beide assen (uur- en declinatieas)


    • Ook Barbara Werner was met twee telescopen paraat:

    • Vixen 10 cm F/10 refractor op parallactische montering, diafragma met solarscreen.
    • De solarscope, een speciale zonnekijker die het zonsbeeld via een spiegeltje projecteerde.


    • Door deze projectiemethode kon men met meerdere mensen op een gemakkelijk manier het verschijnsel volgen. Daarnaast was het voor mensen met niet te slechte ogen het verschijnsel ook met een eclipsbrilletje te zien.

  • In- en uittrede
      Ondertussen was Mieke Ketelaar ook gearriveerd en naderde het tijdstip van intrede. Het was gelukkig ook opgeklaard. De intrede hebben we helaas gemist. Voor het eerst zag ik Venus ingedeukt in de zon om 7h20m15s. De seeing was op dat moment wat minder goed. De tabel toont de resultaten:



      Waarnemingsplaats: parkeerplaats naast de Duurswoldhal, Slochteren.
      RD: X=249,6 Y=581,2
      Geografische coördinaten: Breedte: 53°12' 35" Lengte: 06°48' 16"

      Voor de berekende tijdstippen is gebruik gemaakt van het programma "De Venusovergang van 8 juni 2004" van de Nederlandse Vereniging van Waarnemers van Sterbedekkingen (auteur: Adri Gerritsen). De intrede en uittrede nam ik waar met de 15 cm Newton en een LV 6 mm (125x) oculair terwijl Mieke op mijn teken de waargenomen tijdstippen noteerde. Hiervoor werd gebruik gemaakt van een zendergestuurde klok (DCF77).
  • Publieksactie
      Het was de bedoeling om belangstellenden tussen 10.00 en 12.00 uur gelegenheid geven om de overgang te zien met de diverse kijkers en daarbij uitleg geven. Het liep echter de hele morgen door met geďnteresseerden. Om 10.00 uur had ik er al 21 geteld. Door de pers waren de mensen goed op de hoogte van het gebeuren. Verscheidene mensen zijn een paar keer geweest om het verloop van de overgang te volgen. Van de naburige school, OBS de Kinderboom, zijn nog twee klassen geweest, terwijl een fotograaf van de Regiokrant nog enkele foto's heeft gemaakt. Totaal heb ik 96 bezoekers geteld.
  • Webcam
      Af en toe heb ik opname's gemaakt door de telescoop m.b.v. een Philips toUcam Pro PCVC 740K webcam. De resultaten zijn te vinden op mijn website: http://home.hccnet.nl/w.zijlema
  • Resultaten
      De timings zijn ingevoerd op de vt-2004 (http://www.vt-2004.org) website van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO). Met deze tijden in combinatie met die van een andere waarnemer, bijvoorbeeld op het zuidelijk halfrond, is het gegeven de afstand tussen de waarnemers mogelijk de zonneparallax te bepalen en hieruit afgeleid de lengte van de Astronomische Eenheid (gemiddelde afstand aarde-zon). Met welke waarneming dit wordt vergeleken en de rekenmethode heb ik nog niet kunnen achterhalen. Dit geeft de volgende resultaten:



      Kolom 1 Gebeurtenissen (1ste t/m 4de contact)
      Kolom 2 Gemeten tijdstippen
      Kolom 3 Berekende waarde Astronomische Eenheid (AE)
      Kolom 4 Berekende waarde zonneparallax ?
      Kolom 5 Afwijking t.o.v. huidige waarde Astronomische Eenheid (= 149.597.870,691 km)
      Kolom 6 Afwijking t.o.v. huidige waarde zonneparallax (= de gemiddelde hoek waaronder een waarnemer op de zon de straal van de aarde zou zien, 8,794143")
      Kolom 7 De procentuele meetfout

      Hoewel het geen enkele wetenschappelijke waarde meer heeft is het toch een mooi resultaat om als amateur binnen een marge van 50.000 km de gemiddelde afstand te kunnen bepalen van de aarde tot de zon. Van het druppeleffect was weinig of niets te zien. Ik heb de indruk dat dit verschijnsel o.a zou kunnen worden veroorzaakt door onscherpte van het beeld en grootte van de kijker. Doordat de seeing goed was vooral tijdens de uittrede trad dit verschijnsel bijna niet op. Tijdens de Mercuriusovergang vorig jaar mei was hier meer van te zien. Ik gebruikte toen echter een kleinere opening (9 cm tegenover nu 15 cm). Het enige effect dat ik nog wel zag was, dat gedurende de uittrede de rand (de atmosfeer) van de Venusschijf minder donker (grijs) was dan de rest van schijf.
  • Conclusie
      Het weer werkte uitstekend mee. Tijdens de in- en uittrede waren er nagenoeg geen wolken. De periode daartussen trokken er af en toe een paar wolken voor de zon. Het was wel warm, vooral in begin van de middag. Het programma is volgens het draaiboek afgewerkt en heeft toch nog leuke resultaten opgeleverd. Kortom: het was een geslaagde dag die we niet snel zullen vergeten. (Indien niet anders vermeld werden de tijdstippen opgegeven in MEZT).
  • Wehe den Hoorn ( Klaas Bus )
      Mede dankzij het prachtige zomerweer en de aandacht van de pers was dit een hele mooie actie. Vanaf het begin werd de overgang van de planeet Venus over de zonneschijf in de gaten gehouden door de 20 cm Schmidt-Cassegrain telescoop bij een vergroting van 160 maal, maar van het druppel-effect en een Venusatmosfeer geen spoor. Ook niet tijdens de uittrede. Er werden foto's en dia's gemaakt en tevens werd een webcam ingezet, waardoor de opnamen vrijwel onmiddellijk weer konden worden bekeken op het scherm van een monitor. Heel praktisch als er veel publiek is.

      Bij 't Marnehoes stonden tussen 10 en 12 uur twee grote telescopen opgesteld: de 20 cm Schmidt-Cassegrain (Dynamax) en een 20 cm Newton.
      De eigenaars Klaas Bus en Rikkert Clevering waren erbij aanwezig om aan het publiek tekst en uitleg te geven over de Venusovergang. Verdere hulp was er van vader Bus (pr) en moeder Bus (catering). Er kwamen ongeveer 100 zeer geďnteresseerde bezoekers onder wie een klas van de OBS De Weerborg uit Wehe-Den Hoorn, de ons welbekende Wigbold Wierenga, een aantal invaliden begeleid door mensen van het Rode Kruis en zelfs iemand met een eigen kijkertje. Dit leidde soms tot echte filevorming in de Kerkstraat.
  • Epiloog
      Tijdens de jaarlijks excursie op 12 juni 2004 toonde webmaster Werner Krijgsveld ons in het Planetron te Dwingeloo op de website van oud-lid Jan Damhof een door hem gemaakt filmpje van de intrede van Venus waarop het druppeleffect zeer duidelijk te zien is. De bij de opnamen gebruikte telescoop was een 20 cm Schmidt-Cassegrain. De site is te vinden via www.kijkeensomhoog.nl en de links onder het kopje algemeen. Ook een aantal opnames van andere waarnemers is te vinden op de website van de Stichting Weer- en Sterrenkunde Eemsmond www.kijkeensomhoog.nl .
    (Wim Zanstra, coördinatie)