Poollicht weer in aantocht

Na een jarenlange periode van minimale activiteit van de zon was de neiging groot te denken dat het misschien wel eens afgelopen zou kunnen zijn met de energiebron van de aarde. Gelukkig zag de realiteit er heel anders uit en bleef er een voortdurende stroom van geladen deeltjes, de zonnewind, met een snelheid van zo'n 400 km/s langs de aardse magnetische veldlijnen rond de magnetische polen de atmosfeer binnendringen om daar twee ringen van poollicht in stand te houden. Regelmatig optredende coronale gaten zorgden voor variaties in de snelheid van de zonnewind, het magnetische veld en de activiteit van het poollicht op hogere breedtes. Intussen verschijnen er alweer steeds meer actieve gebieden met vlekken op de zon, die een nieuwe cyclus van 11 jaar inluiden. De kernfusiereactor zon is nog niet uitgewerkt. De zonnevlekken kunnen een oorzaak zijn van poollicht op lagere breedtes, soms zelfs tot op de evenaar. In de nacht van 3 op 4 augustus 2010 was dat voor het eerst tijdens de nieuwe cyclus weer het geval. De oorzaak was een complexe uitbarsting van massa en straling op de zon op 1 augustus om 10:55 MEZT bij de zonnevlek 1092 en een daarmee gekoppeld filament op het noordelijk halfrond www.spaceweather.com. De uitbarsting was rechtstreeks op de aarde gericht. De röntgenmeting door de geostationaire GOES-satelliet (zie onderstaande figuur, www.sec.noaa.gov liet door de driehoekige vorm van de grafiek zien dat het hierbij deels om een massa uitbarsting ging van elektrisch geladen deeltjes.



Omdat het intussen mogelijk is om de zon in drie dimensies waar te nemen kan de beginsnelheid van een massa uitbarsting worden bepaald en daarmee de tijd die nodig is om de aarde te bereiken. Op 3 augustus om 19:00 MEZT registreerde de SOHO-satelliet door metingen aan de zonnewind op een afstand van 1,5 miljoen kilometer vanaf de aarde tussen de aarde en de zon de passage van de massa uitbarsting. Plotseling nam de snelheid toe van 400 tot bijna 600 km/s en de dichtheid van slechts enkele tot 15 deeltjes per cm3. (Zie onderstaande figuur, http://umtof.umd.edu/pm/



Met deze snelheid van 600 km/s zou het nog circa drie kwartier duren voordat de massa uitbarsting de aarde bereikte en daar de nodige magnetische storingen en poollicht veroorzaakte. Inderdaad begonnen de aardse magnetometers tegen 20:00 MEZT de magnetische storingen te registreren. Dit effect is te volgen op www.sec.noaa.gov en www.irf.se/mag/. Op het moment dat de magnetische storingen aan de gang zijn is er uiteraard een redelijke kans op poollicht op lagere breedtes. Ook dat was deze keer het geval. Het noorderlicht was tot in Denemarken en Noord Duitsland te zien. De Duitse televisie maakte er melding van. Helaas was het effect de volgende dag voorbij en kon de tip van Rob Stammes (Lofoten) niet meer worden verzilverd. Nu de zon actiever wordt is het wel zaak om weer alert te worden en bepaalde websites goed in de gaten te houden, te beginnen met www.spaceweather.com en Van zonnevlek tot noorderlicht.
W.T.Zanstra