Zonnewijzer met rechte datumlijnen

Gockingastraat, Appingedam


Op 1 september 1987 bestond de Onderlinge Waarborgmaatschappij tot Verzekering van Spiegelruiten te Appingedam honderd jaar. Ter gelegenheid daarvan werd door de leden van deze verzekering besloten de gehele bevolking van de gemeente Appingedam deelgenoot te maken van dit heuglijke feit en dit te realiseren door een kunstwerk (een zonnewijzer met rechte datumlijnen) aan te bieden, vervaardigd onder supervisie van de heer E.L.H. Roebroeck te Haren naar een idee van de heer Th. J. de Vries te Etten-Leur. De onthulling in de Gockingastraat te Appingedam vond plaats op zaterdagmiddag 14 mei 1988 in het bijzijn van het college van burgemeester drs. Ch. de Loor en wethouders en met muzikale medewerking van het Damster Stedelijk Harmonie Orkest. De nestor van de verzekering, de heer F. Houwerzijl, trok het doek eraf, nadat de voorzitter, de heer H. Hut, de geschiedenis van de Glasverzekering had laten passeren. De heer Roebroeck gaf daarna een toelichting op de werking van zijn bijzondere en unieke kunstwerk. Uiteraard werd er veel glas in verwerkt (Johan Abeln) en door de speciale vorm van de schaduwgever werd het de enige zonnewijzer in de wereld met rechte datumlijnen. De betonnen wijzerplaat werd gemaakt bij Oege Amerika en de staalconstructie van het onderstel kwam van "De Volharding" in Foxhol. Burgemeester De Loor was zeer verheugd met de nieuwe aanwinst en beschouwde de zonnewijzer als een symbool voor het idee dat Appingedam bij de tijd is. Hoewel toen er achteraf, enkele weken later, bekend werd dat het plaatsen van de zonnewijzer 8500 gulden had gekost, ontstonden er toch wel enige negatieve reacties in de gemeenteraad. De wethouder had dit onterecht geheim gehouden, waarmee de raad voor het blok werd gezet. Dit was niet de juiste manier van werken en mag in de toekomst niet nog eens gebeuren. Amper vijf jaar later werd in de oudejaarsnacht van 1992 op 1993 de zonnewijzer slachtoffer van vandalisme. Gelukkig kon de schade via de heer Roebroeck weer worden hersteld. In verband met de komende renovatie van de Gockingastraat zal de inmiddels alweer beschadigde zonnewijzer enige tijd worden opgeborgen.

Op een zonnewijzer kan de tijd van de dag en van het jaar worden afgelezen. De zon komt immers 's morgens in het oosten op, beweegt door het zuiden en gaat 's avonds in het westen weer onder. Tevens staat de zon in de zomer hoger aan de hemel dan in de winter. Dankzij een geniaal geconstrueerde schaduwgever kan de stand van de zon op de Damster zonnewijzer worden "vertaald" naar rechte uur- en datumlijnen op een wijzerplaat. Hierbij dient natuurlijk wel de afgelezen plaatselijke zonnetijd te worden omgerekend naar de gebruikelijke klokkentijd. De nodige gegevens daarvoor zijn te vinden op het informatiemuurtje. Een zonnewijzer is altijd gemaakt voor een specifieke locatie. De kantlijn van de schaduwgever is gebonden aan de richting van de rotatieas van de aarde en dus naar de Poolster gericht. Voor Appingedam is dat op een hoogte van 53? 19' boven de horizon in de richting van het geografische noorden. Deze hoek komt overeen met de geografische breedte van Appingedam. Op het moment dat de zon de hoogste stand inneemt wijst een zonnewijzer de tijd van 12 uur aan. Bij de omrekening naar de hier gebruikelijke Midden Europese Tijd (MET) is de geografische lengte nodig (Appingedam ligt op 6? 51' oosterlengte) en de tijdvereffening E als correctie voor de variabele zonnetijd.



(Tijdens de zomertijd (MEZT) komt er nog een uur bij). In februari lijkt het 's avonds ongeveer een kwartier te laat donker te worden, terwijl in de laatste weken van het jaar de zon schijnbaar een kwartier te vroeg ondergaat. Deze variatie in de zonnetijd is gedurende een heel jaar te meten door het moment van een bepaalde zonnestand, te zien bijvoorbeeld aan de schaduw van een raamkozijn, met de klokkentijd te registreren. De tijdvereffening E volgt uit een tabel in de Sterrengids en het bedrag van de 32,6 minuten volgt rechtstreeks uit de geografische lengte van de plaats van de zonnewijzer. Uit de berekeningen valt af te leiden dat een verplaatsing van de zonnewijzer over een kilometer slechts een afwijking in de tijdaflezing geeft van enkele seconden. In de bepaling van de datum zal evenmin amper een verschil worden opgemerkt. Bij herplaatsing van de Damster zonnewijzer is dus enige tolerantie in de positie mogelijk, maar dienen wel de noord-zuid richting en de poolshoogte van 53? 19' zo exact mogelijk te worden gehandhaafd. De geografische noord-zuid richting is 's nachts te bepalen met behulp van de Poolster en overdag door het tijdstip te berekenen waarop de zon in het zuiden staat. Met een kompas worden altijd afwijkingen verkregen, omdat enerzijds de magnetische polen niet samenvallen met de geografische polen en anderzijds ijzeren voorwerpen in de buurt de kompasnaald van richting doen veranderen. Bij een eventuele restauratie van de glazen schaduwgever dienen de afmetingen (ook de dikte van het glas) en de wiskundige vorm exact te worden gehandhaafd. De bestaande uur- en datumlijnen op de wijzerplaat zijn daar immers op gebaseerd. Hopelijk kan vanaf begin 2012 de unieke Damster zonnewijzer met rechte datumlijnen in de vernieuwde Gockingastraat weer in volle glorie worden aanschouwd.











(W.T. Zanstra, 25 okt 2008, circa 14.10 MEZT)